Opinia OZSS – czy sąd zawsze musi z niej korzystać
Nie. Kodeks postępowania cywilnego stanowi, że w sprawach rodzinnych i opiekuńczych sąd może zażądać opinii opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów, ale nie musi. Decyduje to, czy rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych z psychologii, pedagogiki lub medycyny. W sporze o miejsce zamieszkania dziecka albo o kontakty brak potrzebnej opinii specjalistycznej bywa błędem, który może wytknąć sąd odwoławczy. Jeżeli zgromadzony materiał pozwala rozstrzygnąć sprawę bez wiadomości specjalnych, opinia OZSS może okazać się zbędna.
„Może”, a nie „musi” – co wynika z przepisów
Opiniodawcze zespoły sądowych specjalistów działają przy sądach okręgowych na podstawie ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów. Na zlecenie sądu lub prokuratora sporządzają opinie w sprawach rodzinnych, opiekuńczych i nieletnich na podstawie badań psychologicznych, pedagogicznych lub lekarskich. Według danych Ministerstwa Sprawiedliwości na koniec czerwca 2024 r. działało 69 takich zespołów.
Kluczowy jest art. 2901 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (k.p.c.). Zgodnie z nim w sprawach rodzinnych i opiekuńczych sąd może zażądać opinii OZSS, a do takiej opinii stosuje się odpowiednio przepisy o opinii instytutu naukowego lub naukowo-badawczego. Przepis nie wskazuje żadnej kategorii spraw, w której opinia OZSS byłaby obowiązkowa. Nie przewiduje tego też Kodeks rodzinny i opiekuńczy, nawet przy pozbawieniu władzy rodzicielskiej czy ustalaniu pieczy nad dzieckiem.
Nieporozumieniem jest przekonanie, że „w każdej sprawie o dziecko musi być OZSS”. Tymczasem zespół jest tylko jednym z możliwych źródeł wiedzy specjalistycznej. Sąd może również powołać biegłego psychologa z listy biegłych sądowych albo zażądać opinii instytutu naukowego. Ogólną podstawę daje art. 278 § 1 k.p.c., który pozwala wezwać biegłego w wypadkach wymagających wiadomości specjalnych. Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich także dopuszcza opinię innej specjalistycznej placówki lub biegłych. Trzeba jednak pamiętać, że przed orzeczeniem niektórych środków, m.in. umieszczenia w młodzieżowym ośrodku wychowawczym lub zakładzie poprawczym, sąd musi dysponować opinią specjalistyczną. Na warunkach określonych w art. 64 ust. 3 może wykorzystać opinię sporządzoną w innej sprawie w ciągu 6 miesięcy poprzedzających wszczęcie postępowania.
Kiedy brak opinii OZSS może być błędem sądu
Swoboda sądu ma jednak granice. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że gdy ustalenie istotnej okoliczności wymaga wiadomości specjalnych, sąd nie może zastąpić opinii biegłego własną wiedzą, doświadczeniem życiowym ani zapewnieniami stron. Sędzia nie oceni samodzielnie, czy lęk dziecka przed spotkaniami z ojcem wynika z jego zachowania, czy z nastawiania przez matkę, ani czy zaburzenie psychiczne rodzica wpływa na jego zdolność do opieki.
Opinia specjalistów, z OZSS albo od biegłego, może być potrzebna, gdy w sprawie pojawia się:
- spór o miejsce zamieszkania dziecka, w którym oboje rodzice mają podobne warunki i kompetencje;
- odmowa kontaktów przez dziecko i pytanie o jej rzeczywiste przyczyny;
- zarzut przemocy, zaniedbania albo nastawiania dziecka przeciwko drugiemu rodzicowi;
- choroba psychiczna lub uzależnienie rodzica, które może wpływać na opiekę;
- wniosek o pieczę naprzemienną przy silnym konflikcie rodziców;
- ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej, gdy między rodzicem a dzieckiem istnieje realna więź.
Jeżeli w takiej sprawie sąd poprzestanie na przesłuchaniu rodziców, a orzeczenie opiera się na ocenach wymagających wiedzy psychologicznej, strona może w apelacji zarzucić naruszenie przepisów o postępowaniu dowodowym. Nie oznacza to automatycznej wygranej. Sąd drugiej instancji może sam uzupełnić materiał dowodowy, a sprawa wydłuża się wtedy o czas oczekiwania na opinię.
Przykład modelowy. Rodzice siedmioletniego chłopca spierają się o pieczę naprzemienną. Ojciec chce opieki w cyklu tygodniowym, matka twierdzi, że syn po każdym weekendzie u ojca moczy się w nocy i nie chce iść do szkoły. Oboje przedstawiają zaświadczenia i świadków. W takiej sytuacji sąd nie powinien rozstrzygać bez specjalistów, bo kluczowe pytanie, czyli skąd biorą się reakcje dziecka i jaki model opieki mu służy, wykracza poza wiedzę prawniczą.
Kiedy sąd może obejść się bez opiniodawczego zespołu
Są też sprawy, w których opinia nie wniosłaby niczego nowego. Gdy rodzice przedstawiają zgodne porozumienie rodzicielskie, a nic nie budzi wątpliwości co do dobra dziecka, sąd ocenia je na podstawie przesłuchania stron i dokumentów. Podobnie jest, gdy fakty mówią same za siebie. Jeżeli w sprawie o pozbawienie władzy rodzicielskiej rodzic od lat nie interesuje się dzieckiem, nie zna jego szkoły i nie zabiega o kontakt, opinia może być zbędna, jeżeli istotne okoliczności zostały wystarczająco wyjaśnione i nie wymagają oceny specjalistycznej.
Kodeks postępowania cywilnego pozwala sądowi pominąć dowód dotyczący faktu nieistotnego, bezspornego albo udowodnionego zgodnie z twierdzeniem wnioskodawcy, a także dowód nieprzydatny lub zmierzający jedynie do przedłużenia postępowania. Wniosek o opinię OZSS powinien wskazywać, jakie istotne kwestie nadal wymagają wyjaśnienia. Sam późny termin jego złożenia nie przesądza o próbie zwłoki.
Bez opinii OZSS mogą zapadać również rozstrzygnięcia tymczasowe. Zabezpieczenie, na przykład ustalające kontakty na czas procesu, opiera się na uprawdopodobnieniu roszczenia i interesu prawnego. W sprawach pieczy i kontaktów sąd co do zasady rozpoznaje je po rozprawie, chyba że chodzi o wypadek niecierpiący zwłoki.
Sąd ma ponadto do dyspozycji narzędzia, które w części spraw wystarczają. Różnią się tym, jakie informacje dostarczają i jak sąd może je wykorzystać:
| Źródło informacji | Kto o nim decyduje | Co daje w sprawie |
|---|---|---|
| Opinia OZSS | sąd, z urzędu lub na wniosek | kompleksowa ocena rodziny przez psychologów, pedagogów, czasem lekarzy; dowód z opinii |
| Biegły psycholog spoza OZSS | sąd | ocena psychologiczna w zakresie wskazanym przez sąd; dowód z opinii |
| Wywiad środowiskowy kuratora | sąd | opis warunków, w jakich żyje i wychowuje się dziecko; bez oceny psychologicznej |
| Wysłuchanie dziecka przez sąd | sąd, gdy pozwalają na to rozwój, zdrowie i dojrzałość dziecka; z uwzględnieniem jego odmowy | poznanie zdania i życzeń dziecka; nie jest przesłuchaniem świadka ani badaniem psychologicznym |
| Prywatna opinia psychologa | strona | wsparcie stanowiska strony; nie zastępuje opinii biegłego |
Wysłuchanie dziecka i badanie w zespole to dwie różne czynności. Zgodnie z art. 2161 k.p.c. sąd wysłuchuje dziecka w sprawach dotyczących jego osoby, jeżeli pozwalają na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Od 15 lutego 2024 r. przepis wprost nakazuje odstąpienie od tej czynności, jeśli dziecko przed sądem odmawia udziału w wysłuchaniu. Wysłuchanie przeprowadza sąd, a nie OZSS. Wysłuchanie pozwala poznać zdanie dziecka, ale nie zastępuje diagnozy specjalistycznej, gdy ocena przyczyn jego postaw wymaga wiadomości specjalnych.
Wniosek o opinię OZSS – jak go uzasadnić, żeby sąd go nie pominął
Wniosek powinien wyjaśniać, dlaczego w konkretnej sprawie potrzebna jest wiedza specjalistyczna. Sąd może jednak dopuścić dowód z opinii także z urzędu. Typowym błędem jest teza w rodzaju „biegli ustalą, kto jest lepszym rodzicem”. Specjaliści oceniają więzi, kompetencje i potrzeby dziecka, a decyzję o opiece lub kontaktach podejmuje sąd. Dobra teza dowodowa wskazuje konkretne kwestie wymagające wiedzy psychologicznej lub pedagogicznej:
- jakie więzi łączą dziecko z każdym z rodziców;
- jakie są kompetencje wychowawcze każdego z rodziców i czy coś je ogranicza;
- z czego wynika niechęć dziecka do kontaktów i czy jest ona trwała;
- jaki sposób kontaktów lub model opieki odpowiada potrzebom rozwojowym dziecka;
- czy dziecko wymaga terapii lub innego wsparcia.
We wniosku dobrze jest wskazać osoby, które mają zostać zbadane, oraz fakty, które uzasadniają potrzebę opinii: konkretne zachowania dziecka po kontaktach, dokumentację z poradni czy opinię szkoły. Wniosek najlepiej złożyć w pierwszym piśmie w sprawie: we wniosku, odpowiedzi na wniosek, pozwie lub odpowiedzi na pozew. Przy późniejszym wniosku trzeba uwzględnić zarządzenia sądu i etap postępowania. Jeżeli upłynął termin na zgłoszenie dowodów pod rygorem ich pominięcia lub zatwierdzono projekt planu rozprawy albo sporządzono plan, należy uprawdopodobnić, że wcześniejsze powołanie dowodu nie było możliwe albo potrzeba pojawiła się później.
Jeżeli sąd pominie dowód, a strona uważa to za naruszenie przepisów, powinna wnieść o wpisanie zastrzeżenia do protokołu najpóźniej na kolejnym posiedzeniu. Zgodnie z art. 162 k.p.c. strona reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika co do zasady traci bez zastrzeżenia możliwość powoływania się na to uchybienie w dalszym postępowaniu. Wyjątkiem są naruszenia uwzględniane przez sąd z urzędu oraz sytuacja, gdy strona uprawdopodobni, że nie zgłosiła zastrzeżenia bez swojej winy.
Przykładowa sytuacja. Ojciec ośmioletniej córki od roku widuje ją sporadycznie, bo dziewczynka przed każdym spotkaniem płacze i odmawia wyjścia. Matka twierdzi, że to wynik zachowania ojca. Ojciec wnosi o opinię OZSS, wskazując w tezie: przyczyny odmowy kontaktów, relację dziecka z każdym z rodziców i wpływ postaw rodziców na stosunek córki do ojca, a także sposób stopniowego odbudowania kontaktów. Taki wniosek wskazuje konkretne zagadnienia wymagające wiedzy specjalistycznej. O jego dopuszczeniu sąd zdecyduje po ocenie całego materiału sprawy.
Badanie w OZSS: czas oczekiwania, koszty i odmowa udziału
Według danych Ministerstwa Sprawiedliwości za I półrocze 2024 r. średni czas wydania opinii przez zespoły wynosił 128,6 dnia. Najdłuższe terminy dotyczyły spraw opiekuńczych, rozwodowych, o separację i innych rodzinnych; w opracowaniu MS wskazano na wiele zleceń realizowanych przez ponad 210 dni. Standardy metodologii opiniowania przewidują sporządzenie opinii najpóźniej w ciągu 21 dni od zakończenia badania. Do tego trzeba jednak doliczyć oczekiwanie na samo badanie, które może się wydłużać m.in. z powodu niestawiennictwa badanych.
Koszt opinii jest wydatkiem sądowym w formie ryczałtu. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 grudnia 2015 r. w sprawie wysokości zryczałtowanych kosztów przeprowadzenia dowodu z opinii opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów wiąże wysokość ryczałtu z kwotą bazową dla zawodowych kuratorów sądowych. Koszt zależy od liczby opiniowanych osób oraz składu zespołu i dziedzin badań, przy czym nie może przekroczyć 60% kwoty bazowej. Zaliczkę zwykle wpłaca strona wnioskująca, a ostateczny podział kosztów sąd ustala w orzeczeniu kończącym sprawę. Strona, której na to nie stać, może wnieść o zwolnienie od kosztów.
W postępowaniu rodzinnym prowadzonym na podstawie k.p.c. nie przewidziano obecnie grzywny ani przymusowego doprowadzenia rodzica wyłącznie za niestawienie się na badanie OZSS. Osoba badana może odmówić udziału, o czym zespół informuje sąd. Zgodnie z art. 233 § 2 k.p.c. sąd ocenia znaczenie odmowy przedstawienia dowodu lub przeszkód stawianych w jego przeprowadzeniu wbrew postanowieniu sądu. Nieusprawiedliwione niestawiennictwo rodzica lub utrudnianie badania dziecka może ocenić jako brak współpracy, uwzględniając przyczyny takiego zachowania i pozostały materiał dowodowy. W założeniach reformy OZSS opublikowanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości zaproponowano obowiązek poddania się badaniu i grzywnę za nieusprawiedliwione niestawiennictwo lub nieprzyprowadzenie dziecka. Propozycje te nie są jednak obowiązującymi przepisami.
Zgodnie z pkt 9.3 standardów metodologii opiniowania materiały pochodzące z badania, takie jak testy czy notatki specjalistów, nie są udostępniane osobom badanym. Strony otrzymują opinię, czyli odpowiedź na pytania sądu wraz z uzasadnieniem. Zarzuty należy odnosić do jej treści i uzasadnienia, zestawiając je z pozostałym materiałem sprawy.
Opinia OZSS to nie wyrok – jak ją kwestionować
Opinia nie wiąże sądu. Podlega ocenie tak jak inne dowody, przez pryzmat fachowości, logiki wywodu i zgodności z pozostałym materiałem. Sąd nie może jej jednak pominąć bez uzasadnienia ani zastąpić jej wniosków własną oceną w kwestiach wymagających wiedzy specjalnej. Jeżeli ma wątpliwości, powinien je wyjaśnić z udziałem specjalistów.
Uwagi należy zgłosić w terminie wyznaczonym przez sąd. Można:
- złożyć pisemne zarzuty do opinii;
- wnieść o ustne wyjaśnienie opinii przez osobę wyznaczoną przez zespół;
- wnieść o opinię uzupełniającą;
- wnieść o opinię innego zespołu albo innego biegłego, jeżeli opinia ma poważne braki.
Zarzuty powinny wskazywać konkretne błędy opinii lub uzasadnione wątpliwości co do bezstronności specjalistów. Liczy się wskazanie, że zespół oparł się na okoliczności sprzecznej z dokumentami, pominął zbadanie jednej z kluczowych osób, wyszedł poza tezę dowodową, sformułował wnioski niewynikające z opisanych badań albo wewnętrznie sprzeczne. Samo niezadowolenie z wniosków czy uwagi o atmosferze badania rzadko przekonują sąd, nawet gdy są szczere.
Pomocna bywa prywatna opinia psychologa przygotowana na zlecenie strony. W orzecznictwie traktuje się ją jako część stanowiska strony, a nie dowód z opinii biegłego. Może jednak pomóc w sformułowaniu fachowych zarzutów i przekonać sąd, że potrzebna jest opinia uzupełniająca lub nowa.
adwokat, sprawy rozwodowe
Adwokat Szczecińskiej Izby Adwokackiej (SZC/Adw/375), wykonująca zawód od 4 listopada 2013 r. Prowadzi kancelarię w Szczecinie skoncentrowaną na sprawach rozwodowych i prawie rodzinnym — alimentach, podziale majątku i sprawach dotyczących dzieci.
- E-mail: angelika.czyczyn@gmail.com
- Telefon: +48 733 766 999