Tak, dziecko może mieszkać na zmianę u obojga rodziców. Opieka naprzemienna (zwana też pieczą naprzemienną) jest w Polsce dopuszczalna, choć Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie używa tej nazwy. Sąd ustala ją w wyroku rozwodowym lub w postanowieniu o władzy rodzicielskiej, najczęściej na podstawie porozumienia rodziców, gdy jest to zgodne z dobrem dziecka.
Dziecko może np. spędzać tydzień u mamy i tydzień u taty albo mieszkać u nich w innym powtarzalnym rytmie. Coraz więcej rodziców wybiera to rozwiązanie, ale nie w każdej rodzinie się sprawdzi.
Czym jest opieka naprzemienna i na jakiej podstawie ją orzeka sąd?
Opieka naprzemienna to model, w którym dziecko mieszka z każdym z rodziców w powtarzających się i porównywalnych okresach, a oboje rodzice zachowują pełną władzę rodzicielską. Żaden z rodziców nie jest „rodzicem od weekendów”: oboje zajmują się dzieckiem na co dzień, w tym odprowadzają je do szkoły.
Kodeks rodzinny i opiekuńczy (ustawa z dnia 25 lutego 1964 r., dalej: k.r.o.) nie zawiera definicji opieki naprzemiennej. Sądy orzekają ją na podstawie ogólnych przepisów o władzy rodzicielskiej:
- art. 58 § 1 k.r.o.: w wyroku rozwodowym sąd uwzględnia pisemne porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktach z dzieckiem, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka,
- art. 58 § 1a k.r.o.: w braku porozumienia sąd, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców, sam rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej,
- art. 107 k.r.o.: te same zasady stosuje się do rodziców, którzy nie są małżeństwem albo żyją w rozłączeniu bez rozwodu.
Wyrok w takiej sprawie może brzmieć np. tak: sąd powierza wykonywanie władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom i ustala, że dziecko mieszka z każdym z nich w okresach tygodniowych, ze zmianą w niedzielę o określonej godzinie. Pojęcie opieki naprzemiennej pojawia się wprost m.in. w ustawie o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, która reguluje świadczenie 800 plus, oraz w art. 6 ust. 4f ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. eli.gov.pl
Rzecznik Praw Obywatelskich od lat postulował, by zdefiniować ten model w Kodeksie, a Ministerstwo Sprawiedliwości deklarowało prace w tym kierunku. Do dnia publikacji zmiana ta nie weszła jednak w życie.
Kiedy sąd zgodzi się na opiekę naprzemienną?
Sąd orzeka opiekę naprzemienną, gdy uzna, że służy ona dobru konkretnego dziecka. Ani wola jednego rodzica, ani sama deklaracja obojga nie przesądza sprawy. Najłatwiej uzyskać ją wtedy, gdy rodzice przedstawią zgodne, przemyślane porozumienie.
Sądy biorą pod uwagę przede wszystkim:
- Zdolność rodziców do współpracy. Opieka naprzemienna wymaga stałego porozumiewania się w sprawach szkoły, zdrowia i wychowania.
- Odległość między miejscami zamieszkania. Dziecko powinno móc chodzić do tej samej szkoły lub przedszkola z obu domów.
- Wiek i potrzeby dziecka. U niemowląt i małych dzieci sądy bywają ostrożniejsze ze względu na potrzebę stabilizacji i więzi.
- Warunki mieszkaniowe i czas rodziców. Każdy z rodziców musi realnie móc zajmować się dzieckiem w swoim okresie.
- Zdanie dziecka. Sąd wysłuchuje dziecka, jeśli pozwala na to jego rozwój i stopień dojrzałości.
- Brak przemocy i zagrożeń. Przemoc domowa, uzależnienia czy poważne zaniedbania wykluczają ten model.
W sprawach spornych sąd może zasięgnąć opinii biegłych z opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów. Zespół bada relacje dziecka z rodzicami i ocenia, czy naprzemienność będzie dla niego korzystna.
Przykład: pani Anna i pan Tomasz rozwodzą się bez orzekania o winie, mieszkają w tym samym mieście w odległości kilku przystanków od szkoły syna. Przedstawili sądowi porozumienie rodzicielskie z tygodniowym rytmem zmian, podziałem świąt i wakacji oraz zasadami dzielenia kosztów. Sąd uznał je za zgodne z dobrem dziecka i uwzględnił w wyroku rozwodowym.
Kiedy sąd odmówi opieki naprzemiennej?
Sąd najczęściej odmawia, gdy rodzice są w ostrym konflikcie i nie potrafią podejmować wspólnych decyzji. Odmawia też, gdy mieszkają daleko od siebie, gdy jeden z rodziców nie ma warunków do codziennej opieki albo gdy pojawiają się sygnały przemocy. Konflikt sam w sobie nie zawsze wyklucza ten model, ale sąd bada, czy dziecko nie stanie się zakładnikiem sporu.
Przykład: pani Katarzyna i pan Marek mieszkają w miastach oddalonych o 200 km i nie rozmawiają ze sobą bez pośrednictwa prawników. Pan Marek wnosił o opiekę naprzemienną tydzień na tydzień. Sąd odmówił, bo dziecko musiałoby co tydzień zmieniać szkołę lub codziennie dojeżdżać. Ustalił miejsce zamieszkania przy matce i szerokie kontakty z ojcem.
Jak uzyskać opiekę naprzemienną krok po kroku
Droga zależy od tego, czy jesteście w trakcie rozwodu, już po nim, czy w ogóle nie byliście małżeństwem. W każdym przypadku najmocniejszym argumentem jest dobrze przygotowane porozumienie rodzicielskie.
Porozumienie rodzicielskie (nazywane też planem wychowawczym) to pisemne ustalenie rodziców o tym, jak będą wykonywać władzę rodzicielską i utrzymywać kontakty z dzieckiem po rozstaniu. Rodzice sami planują opiekę, a sąd ją akceptuje, zamiast narzucać własne rozwiązanie.
- Przygotujcie porozumienie rodzicielskie. Opiszcie rytm zmian, sposób przekazywania dziecka, podział świąt i wakacji, zasady dotyczące szkoły, zdrowia i zajęć dodatkowych oraz podział kosztów.
- Skorzystajcie z mediacji, jeśli trzeba. Mediator rodzinny pomaga wypracować porozumienie, a sąd może skierować strony do mediacji także w trakcie postępowania.
- Złóżcie porozumienie w sądzie. W sprawie rozwodowej trafia ono do sądu okręgowego razem z pozwem lub w toku sprawy. Rodzice niebędący małżeństwem składają wniosek do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich.
- Zmieńcie wcześniejsze orzeczenie, jeśli wyrok już zapadł. Gdy w wyroku rozwodowym ustalono miejsce zamieszkania przy jednym z rodziców, można wnieść do sądu rodzinnego o zmianę orzeczenia w zakresie władzy rodzicielskiej i kontaktów.
- Bądźcie gotowi na wysłuchanie i ewentualną opinię biegłych. Sąd może zbadać sytuację rodziny, zanim uwzględni porozumienie.
Od wniosków w sprawach rodzinnych pobiera się opłaty sądowe (ich wysokość może się zmieniać, warto sprawdzić aktualną kwotę w sądzie przed złożeniem pisma).
Opieka naprzemienna a kontakty co drugi weekend: porównanie
| Kwestia | Opieka naprzemienna | Miejsce zamieszkania przy jednym rodzicu + kontakty |
|---|---|---|
| Codzienna opieka | sprawuje każdy rodzic w swoich okresach | sprawuje głównie jeden rodzic |
| Władza rodzicielska | zwykle pełna u obojga | często pełna u obojga, czasem ograniczona u jednego |
| Świadczenie 800 plus | po połowie dla każdego rodzica, jeśli wynika z orzeczenia sądu | w całości dla rodzica, z którym dziecko mieszka |
| Alimenty | możliwe, zależnie od różnicy w dochodach | zwykle płaci rodzic, z którym dziecko nie mieszka |
| Wymagana współpraca | bardzo wysoka | umiarkowana |
Zasady dotyczące świadczeń i alimentów według stanu prawnego na dzień publikacji; mogą ulec zmianie.
Alimenty przy opiece naprzemiennej
Opieka naprzemienna nie wyklucza alimentów. Kodeks rodzinny i opiekuńczy wiąże ich zakres z usprawiedliwionymi potrzebami dziecka oraz możliwościami zarobkowymi i majątkowymi rodzica. Jeśli jeden z rodziców zarabia znacznie więcej, sąd może zobowiązać go do płacenia alimentów także przy równym podziale czasu.
Gdy dochody rodziców są zbliżone, a każde z nich ponosi koszty utrzymania dziecka w swoim okresie, sąd często nie zasądza alimentów. Zamiast tego rodzice mogą ustalić podział stałych wydatków, takich jak szkoła, zajęcia dodatkowe, leczenie czy ubrania. Warto to dokładnie opisać w porozumieniu rodzicielskim, bo spory o pieniądze są częstą przyczyną rozpadu opieki naprzemiennej.
Opieka naprzemienna a 800 plus
Zgodnie z ustawą o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jeśli dziecko zgodnie z orzeczeniem sądu jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, świadczenie dzieli się na pół. Każdy rodzic otrzymuje wtedy 400 zł miesięcznie na dziecko (kwota aktualna na dzień publikacji).
Kluczowe jest, by opieka naprzemienna wynikała z orzeczenia sądu, a nie tylko z ustnej umowy rodziców. Sądy administracyjne konsekwentnie przyjmują, że ZUS musi oprzeć się na treści orzeczenia. Do wniosku o 800 plus trzeba więc dołączyć wyrok lub postanowienie sądu. Jeśli w wyroku brak jasnego zapisu o naprzemiennym zamieszkiwaniu, ZUS może wypłacać świadczenie w całości jednemu rodzicowi, a później żądać zwrotu nadpłaty.
Wspólne wychowywanie co najmniej jednego dziecka z drugim rodzicem albo opiekunem prawnym wyklucza preferencyjne rozliczenie podatku jako osoba samotnie wychowująca dziecko. Zgodnie z art. 6 ust. 4f ustawy o PIT dotyczy to również opieki naprzemiennej, w związku z którą obojgu rodzicom ustalono prawo do świadczenia wychowawczego. Sam brak podziału 800 plus nie przesądza o prawie do tej preferencji — znaczenie ma także to, czy rodzice faktycznie wychowują dziecko wspólnie. eli.gov.pl
Gdzie mieszka dziecko przy opiece naprzemiennej?
Miejsce zamieszkania dziecka określa Kodeks cywilny. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mieszkającym osobno, miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Jeśli dziecko nie przebywa stale u żadnego z nich, miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy.
Przy opiece naprzemiennej warto, by porozumienie lub orzeczenie wprost rozstrzygało tę kwestię. Ma ona znaczenie dla wyboru szkoły w rejonie, zameldowania, właściwości sądu w przyszłych sprawach czy korespondencji urzędowej. Brak takiego zapisu bywa źródłem sporów, zwłaszcza gdy jeden z rodziców chce zmienić szkołę lub się przeprowadzić.
Czy przepisy o opiece naprzemiennej się zmienią?
Na dzień publikacji obowiązują opisane wyżej zasady oparte na ogólnych przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jednocześnie trwają prace nad wprowadzeniem do Kodeksu pojęcia pieczy współdzielonej:
- Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (oznaczony w wykazie prac rządu jako UD349). Projekt zakłada definicję pieczy współdzielonej jako powtarzalnych, choć niekoniecznie równych okresów opieki każdego z rodziców przy pełnej władzy rodzicielskiej obojga. Projekt jest na etapie prac rządowych.
- W Sejmie znajduje się również poselski projekt nowelizacji (druk nr 3034), który przewiduje pieczę współdzieloną jako zasadę. Projekt skierowano do pierwszego czytania.
Żaden z opisanych projektów nie przewiduje orzekania pieczy współdzielonej w każdej sprawie bez względu na dobro dziecka. Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiada, że w ramach reformy rządowej model ten nie będzie stosowany w sytuacjach przemocy ani zagrożenia dobra dziecka. Projekt poselski z druku nr 3034 przewiduje ogólny wyjątek związany z dobrem dziecka, ale nie zawiera odrębnej klauzuli wymieniającej przemoc domową. Brak takiej klauzuli nie oznacza, że przemoc można pominąć przy ocenie bezpieczeństwa i dobra dziecka. Portal Gov.pl
Ostateczny kształt przepisów i data ich wejścia w życie nie są jeszcze znane (warto śledzić postęp prac legislacyjnych).
Najczęstsze błędy rodziców przy opiece naprzemiennej
- Ustna umowa zamiast orzeczenia sądu. Bez orzeczenia nie dostaniecie podzielonego 800 plus, a w razie sporu trudno egzekwować ustalenia.
- Zbyt ogólne porozumienie. Brak zasad dotyczących świąt, wakacji, chorób czy przekazywania dziecka prowadzi do konfliktów.
- Pomijanie miejsca zamieszkania dziecka. Brak rozstrzygnięcia rodzi spory o szkołę i przeprowadzki.
- Rytm zmian niedopasowany do wieku dziecka. Dla małego dziecka tygodniowe rozłąki z jednym z rodziców mogą być za długie; częstsze, krótsze okresy bywają lepsze.
- Zakładanie, że opieka naprzemienna wyklucza alimenty. Przy dużej różnicy dochodów sąd może je zasądzić.
- Przeprowadzka bez uzgodnienia. Zmiana miejsca zamieszkania dziecka to istotna sprawa; przy braku zgody drugiego rodzica rozstrzyga sąd opiekuńczy.
Sprawy o opiekę naprzemienną rozpoznaje sąd okręgowy w sprawie rozwodowej albo sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, w sprawach o władzę rodzicielską i jej zmianę. Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej; w indywidualnej sprawie warto skonsultować się z adwokatem lub radcą prawnym specjalizującym się w prawie rodzinnym albo z mediatorem rodzinnym.
adwokat, sprawy rozwodowe
Adwokat Szczecińskiej Izby Adwokackiej (SZC/Adw/375), wykonująca zawód od 4 listopada 2013 r. Prowadzi kancelarię w Szczecinie skoncentrowaną na sprawach rozwodowych i prawie rodzinnym — alimentach, podziale majątku i sprawach dotyczących dzieci.
- E-mail: angelika.czyczyn@gmail.com
- Telefon: +48 733 766 999