Podział opieki nad dziećmi po rozwodzie to jeden z najtrudniejszych momentów dla każdej rodziny przechodzącej przez proces zakończenia małżeństwa. Choć rozwód dotyczy głównie małżonków, to jednak w największym stopniu wpływa na dzieci. To właśnie one muszą odnaleźć się w nowej rzeczywistości, w której rodzice mieszkają osobno i nie funkcjonują już razem jako jedna rodzina. Sąd przy orzekaniu o rozwodzie w każdym przypadku bierze pod uwagę dobro dziecka i dąży do tego, by było ono w jak najmniejszym stopniu narażone na negatywne skutki rozpadu związku rodziców. Najczęściej w praktyce rozważane są trzy formy opieki nad dziećmi po rozwodzie: opieka naprzemienna, opieka powierzona jednemu z rodziców przy zachowaniu kontaktów z drugim rodzicem lub opieka wyłączna jednego z rodziców w przypadku zagrożenia dobra dziecka. Opieka naprzemienna zyskuje coraz większą popularność, zwłaszcza gdy rodzice są w stanie ze sobą współpracować i utrzymać poprawne relacje. Polega ona na tym, że dziecko spędza porównywalną ilość czasu u obojga rodziców – najczęściej co tydzień lub co dwa tygodnie zmienia miejsce zamieszkania. Wciąż jednak najczęściej spotykanym rozwiązaniem pozostaje powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, przy jednoczesnym zapewnieniu kontaktów z drugim. Sąd bardzo szczegółowo analizuje, który z rodziców będzie w stanie lepiej zadbać o codzienne potrzeby dziecka, zapewnić mu stabilizację, bezpieczeństwo, opiekę medyczną, edukację, a także odpowiednie wsparcie emocjonalne. Pod uwagę bierze się nie tylko sytuację materialną rodzica, ale również jego zaangażowanie w życie dziecka, relacje z nim i gotowość do współpracy z drugim rodzicem. W praktyce oznacza to, że osoba, która była dotychczas głównym opiekunem dziecka i najczęściej zajmowała się jego wychowaniem, częściej zostaje wskazana przez sąd jako ta, u której dziecko będzie mieszkało po rozwodzie. Nie oznacza to jednak, że drugi rodzic zostaje pozbawiony prawa do kontaktów – przeciwnie, sąd zwykle bardzo dokładnie określa harmonogram wizyt, urlopów, świąt czy ferii zimowych, aby relacja dziecka z obojgiem rodziców była możliwie jak najbardziej trwała i bliska.
Jak ustalić kontakty z dzieckiem po rozwodzie w zgodzie z prawem
Ustalanie kontaktów z dzieckiem po rozwodzie to temat, który budzi wiele emocji i niejednokrotnie prowadzi do konfliktów pomiędzy byłymi małżonkami. Rodzice muszą mieć jednak świadomość, że niezależnie od tego, jak układały się ich relacje jako pary, dobro dziecka jest najważniejsze, a prawo do utrzymywania z nim kontaktów przysługuje każdemu z rodziców. Kodeks rodzinny i opiekuńczy jasno wskazuje, że zarówno matka, jak i ojciec mają prawo i obowiązek dbać o relację z dzieckiem, nawet jeśli nie sprawują nad nim bezpośredniej opieki. Sąd, wydając orzeczenie w sprawie rozwodowej, powinien precyzyjnie określić sposób, w jaki będą wyglądały kontakty dziecka z rodzicem, który nie sprawuje codziennej opieki. Ustalenia te mogą przybrać formę bardzo szczegółowego harmonogramu, zawierającego konkretne dni, godziny, święta, wakacje i ferie, które dziecko będzie spędzać z każdym z rodziców. Warto podkreślić, że ustalenia te mogą być wynikiem porozumienia rodziców, zawartego w formie tzw. planu wychowawczego. Jeśli jednak strony nie są w stanie dojść do porozumienia, sąd samodzielnie określa warunki kontaktów. Istotnym elementem ustalania kontaktów jest także miejsce ich realizacji. Mogą one odbywać się zarówno w domu rodzica, jak i w miejscu publicznym, w zależności od sytuacji rodzinnej i potrzeb dziecka. Niektóre sytuacje uzasadniają ograniczenie kontaktów, np. gdy istnieje zagrożenie dla bezpieczeństwa dziecka, rodzic nadużywa alkoholu, jest agresywny lub niezdolny do sprawowania opieki. Wówczas sąd może zdecydować o kontaktach w obecności kuratora lub nawet całkowicie je zawiesić. W każdym przypadku kluczowe pozostaje dobro dziecka, a nie interesy czy emocje rodziców.
Co to jest władza rodzicielska i jak ją uregulować po rozwodzie
Władza rodzicielska to podstawowy termin prawny, który odnosi się do całości praw i obowiązków rodziców wobec dziecka. Obejmuje ona zarówno opiekę nad osobą dziecka, jak i zarządzanie jego majątkiem oraz reprezentowanie go w sprawach cywilnych czy administracyjnych. Po rozwodzie najczęściej sąd decyduje o sposobie sprawowania tej władzy – może pozostawić ją obojgu rodzicom, ograniczyć ją jednemu z nich albo nawet w wyjątkowych sytuacjach całkowicie ją odebrać. W polskim prawie dominuje zasada, że władza rodzicielska powinna być wykonywana przez oboje rodziców wspólnie, chyba że ich współdziałanie nie leży w interesie dziecka. Ograniczenie władzy rodzicielskiej nie jest równoznaczne z zakazem kontaktów – sąd może zdecydować, że mimo ograniczenia władzy rodzic ma prawo do kontaktów z dzieckiem. Ograniczenie władzy rodzicielskiej często przybiera postać przyznania jednemu z rodziców prawa do samodzielnego decydowania o kwestiach codziennych i wychowawczych, takich jak miejsce zamieszkania dziecka, wybór szkoły, leczenie czy zajęcia dodatkowe. Drugi rodzic może wówczas zachować ograniczone prawo współdecydowania w sprawach istotnych, takich jak zmiana nazwiska czy zgoda na wyjazd za granicę. W praktyce sąd analizuje, czy rodzice są w stanie porozumieć się co do najważniejszych spraw dotyczących dziecka. Jeśli nie, może ograniczyć władzę jednemu z nich, by uniknąć nieustannych konfliktów, które negatywnie wpływają na dziecko. Każde ograniczenie władzy rodzicielskiej musi być uzasadnione i oparte na dowodach, takich jak opinie biegłych, wywiady środowiskowe, zeznania świadków czy inne materiały zebrane w toku postępowania.